Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, được tổ chức tại Hà Nội trong hai ngày 9-10/6 là một sự kiện đối thoại chính sách có ý nghĩa quan trọng đối với ASEAN nói chung và Việt Nam nói riêng.

Với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng, Lấy người dân làm trung tâm”, Diễn đàn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc ASEAN cần chuẩn bị như thế nào để thích ứng với những biến đổi sâu sắc của môi trường khu vực và quốc tế, đồng thời tiếp tục giữ vững ổn định, hòa bình và thịnh vượng trong thời gian tới.

Trong nhiều thập niên qua, ASEAN được nhìn nhận là một trong những mô hình hợp tác khu vực tương đối thành công, thể hiện ở khả năng duy trì môi trường hòa bình, thúc đẩy liên kết kinh tế, mở rộng hợp tác với các đối tác bên ngoài và phát triển Cộng đồng ASEAN.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đang đặt ra những yêu cầu mới. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng, chủ nghĩa bảo hộ có xu hướng quay trở lại, chuỗi cung ứng toàn cầu được tái cấu trúc, trong khi chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và các thách thức phi truyền thống ngày càng tác động trực tiếp tới phát triển của từng quốc gia thành viên.

Thủ tướng Lê Minh Hưng (bìa giữa), Thủ tướng Campuchia Hun Manet (bìa trái) và Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone (Ảnh: TTXVN).

Trong bối cảnh đó, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 không chỉ là một hoạt động đối ngoại thường niên, mà còn là một không gian thảo luận chính sách nhằm nhận diện các vấn đề dài hạn của khu vực.

Chủ đề của Diễn đàn cho thấy ASEAN đang chuyển từ tư duy hội nhập truyền thống sang tư duy quản trị tương lai. Nếu trước đây trọng tâm của hợp tác ASEAN thường tập trung vào mở cửa thị trường, thuận lợi hóa thương mại, thu hút đầu tư và xây dựng lòng tin chính trị, thì trong giai đoạn mới, ASEAN cần hướng tới nâng cao khả năng chống chịu, thích ứng, chất lượng tăng trưởng và mức độ thụ hưởng của người dân trong tiến trình hội nhập.

Ba thành tố “hòa bình”, “thịnh vượng” và “lấy người dân làm trung tâm” cần được tiếp cận như một chỉnh thể thống nhất.

Hòa bình là điều kiện nền tảng để khu vực duy trì ổn định và phát triển. Thịnh vượng là mục tiêu kinh tế - xã hội cốt lõi, phản ánh khả năng tạo ra tăng trưởng, việc làm, năng suất và năng lực cạnh tranh. Lấy người dân làm trung tâm là nguyên tắc bảo đảm rằng hợp tác khu vực không chỉ phục vụ các mục tiêu vĩ mô, mà còn tạo ra lợi ích cụ thể cho doanh nghiệp, người lao động, thanh niên và các cộng đồng xã hội.

Trước hết, khái niệm hòa bình trong giai đoạn hiện nay cần được tiếp cận rộng hơn so với cách hiểu truyền thống. Hòa bình không chỉ là trạng thái không có chiến tranh hoặc xung đột vũ trang mà còn bao hàm năng lực duy trì đối thoại, quản trị bất đồng, xây dựng lòng tin chiến lược và phòng ngừa các nguy cơ xung đột trước khi chúng phát triển thành khủng hoảng.

Đối với ASEAN, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi khu vực đang phải đối mặt với nhiều thách thức như cạnh tranh nước lớn, tranh chấp lãnh thổ, an ninh biển, an ninh mạng, an ninh nguồn nước, dịch bệnh và biến đổi khí hậu... Từ góc độ này, vai trò trung tâm của ASEAN không thể chỉ dựa trên các tuyên bố nguyên tắc mà cần được củng cố thông qua năng lực thể chế, khả năng điều phối chính sách, tính đoàn kết nội khối và khả năng xây dựng đồng thuận trước các vấn đề nhạy cảm.

Một ASEAN tự cường không phải là một ASEAN khép kín, mà là một ASEAN có đủ năng lực để thích ứng với những biến động bên ngoài, duy trì tự chủ chiến lược và bảo vệ không gian hợp tác khu vực.

Trong bối cảnh đó, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 có thể là một kênh đối thoại quan trọng góp phần định hướng chính sách nhằm củng cố hòa bình, ổn định và khả năng chống chịu của ASEAN trong giai đoạn phát triển mới.

Thủ tướng Timor Leste Kay Rala Xanana Gusmão chiều 7/6 đến Hà Nội, bắt đầu thăm chính thức Việt Nam và dự Diễn đàn Tương lai ASEAN (Ảnh: TTXVN).

Thứ hai, thịnh vượng của ASEAN trong giai đoạn tới sẽ phụ thuộc vào khả năng đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao chất lượng phát triển. Trong nhiều năm qua, tăng trưởng của các nền kinh tế ASEAN dựa đáng kể vào thương mại quốc tế, đầu tư trực tiếp nước ngoài, lợi thế lao động chi phí cạnh tranh và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. 

Mô hình này đã tạo ra nhiều thành tựu quan trọng, nhưng  cũng bộc lộ một số giới hạn. Khi tự động hóa gia tăng, tiêu chuẩn xanh trở nên nghiêm ngặt hơn, cạnh tranh công nghệ gay gắt hơn và chuỗi cung ứng toàn cầu được tổ chức lại, lợi thế chi phí thấp không còn đủ để bảo đảm vị thế cạnh tranh dài hạn cho khu vực.

Do đó, ASEAN cần xây dựng một cấu trúc năng lực cạnh tranh mới, dựa trên các động lực tăng trưởng có giá trị gia tăng cao như đổi mới sáng tạo, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, tài chính số, logistics hiện đại, năng lượng sạch, tài chính xanh, chất lượng thể chế và nguồn nhân lực có kỹ năng cao.

Đây không chỉ là yêu cầu về mặt kinh tế, mà còn là yêu cầu chiến lược liên quan đến vị thế và sức cạnh tranh dài hạn của ASEAN. Nếu không nâng cấp năng lực cạnh tranh, ASEAN có nguy cơ tiếp tục tập trung ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc quá mức vào đầu tư dựa trên lợi thế chi phí và chậm thích ứng với các tiêu chuẩn mới của kinh tế toàn cầu.

Thứ ba, yêu cầu lấy người dân làm trung tâm cần được xem là nguyên tắc xuyên suốt trong xây dựng Cộng đồng ASEAN giai đoạn mới. Nếu hòa bình là điều kiện nền tảng và thịnh vượng là mục tiêu phát triển, thì người dân là thước đo cuối cùng về chất lượng và tính bền vững của hội nhập khu vực.

Điều này đòi hỏi hợp tác ASEAN không chỉ dừng lại ở các cam kết giữa các chính phủ, mở rộng thương mại hay thúc đẩy đầu tư, mà cần hướng tới việc tạo ra những lợi ích thiết thực, cụ thể cho người dân và các cộng đồng xã hội trong toàn khu vực.

Theo cách tiếp cận đó, các sáng kiến khu vực cần được đánh giá thông qua các tác động thực tế tới đời sống người dân. Một chính sách có ý nghĩa phải góp phần tạo thêm việc làm tốt hơn, nâng cao kỹ năng cho người lao động, mở rộng cơ hội cho thanh niên, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia chuỗi giá trị khu vực, đồng thời tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng trước các cú sốc kinh tế, dịch bệnh, biến đổi khí hậu và chuyển đổi công nghệ.

Có thể nói, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 phản ánh đúng yêu cầu phát triển của ASEAN trong giai đoạn mới: Duy trì hòa bình, nâng cao tự cường, đổi mới mô hình tăng trưởng, thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, đồng thời bảo đảm người dân được đặt ở trung tâm của tiến trình hội nhập.

Một ASEAN hòa bình, thịnh vượng và lấy người dân làm trung tâm không chỉ là mục tiêu chung, mà còn là điều kiện cần thiết để khu vực tiếp tục phát triển bền vững trong một thế giới nhiều biến động.

Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì lễ đón Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone thăm Việt Nam và dự Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (Ảnh: Mạnh Quân).

Đối với Việt Nam, việc đăng cai Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 có ý nghĩa trên cả phương diện đối ngoại và phát triển quốc gia. Trên phương diện đối ngoại, đây là cơ hội để Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò là một thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm trong ASEAN.

Trên phương diện chính sách, Diễn đàn giúp Việt Nam gắn các ưu tiên phát triển quốc gia với chương trình nghị sự khu vực, nhất là trong các lĩnh vực kinh tế số, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, an ninh năng lượng, phát triển nhân lực và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với vai trò nước chủ nhà, Việt Nam có cơ hội đóng góp một dấu ấn chính sách quan trọng, qua đó khẳng định vị thế là một thành viên có trách nhiệm, có năng lực kết nối và có khả năng tham gia định hình tương lai khu vực.

Quan trọng hơn, AFF 2026 cho phép Việt Nam thể hiện rõ hơn sự chuyển dịch từ “tham gia hội nhập” sang “chủ động định hình hội nhập”. Đây cũng là minh chứng cho sự phát triển ngày càng rõ nét của Việt Nam trong vai trò một đối tác tin cậy, một thành viên có trách nhiệm và một nhân tố tích cực trong cấu trúc khu vực đang định hình.

                                                                                                                                                     TS Nguyễn Hà Phương