Ngôi đền không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng, mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, nơi kết tinh những giá trị văn hóa truyền thống được hun đúc qua nhiều thế kỷ, trở thành biểu tượng tinh thần của một vùng đất giàu nghĩa tình, thủy chung với cội nguồn.

Theo các tư liệu lịch sử và truyền ngôn dân gian, Đền thờ Bạch Y Công Chúa còn được gọi là Đền Chúa Thượng Ngàn hoặc Đền Hạ Bồng – những tên gọi phản ánh đậm nét tín ngưỡng thờ thần rừng, thờ Mẫu, vốn ăn sâu trong đời sống tinh thần của cư dân miền sơn cước. Thuở xưa, đền thuộc xã Hạ Bồng, tổng Hạ Thưởng, châu Như Xuân; về sau là làng Phú Sơn, xã Phú Nhuận, huyện Như Thanh. Trải qua những biến thiên của lịch sử và sự thay đổi địa giới hành chính, đến nay, sau khi thực hiện sáp nhập và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, di tích Đền thờ Bạch Y Công Chúa thuộc xã Mậu Lâm, tỉnh Thanh Hóa.

Dù tên gọi hành chính đổi thay theo thời gian, song trong tâm thức Nhân dân, Bạch Y Công Chúa vẫn luôn là vị linh thần linh thiêng, nhân hậu, che chở cho dân làng, phù hộ cho cuộc sống bình yên, mùa màng tươi tốt, gia đạo ấm êm. Ngài được tôn thờ như một vị thần trong hệ thống tín ngưỡng Chúa Thượng Ngàn, gắn bó mật thiết với núi rừng, với đời sống sinh tồn và tâm linh của cộng đồng địa phương.

Một trong những giá trị đặc biệt của di tích là việc Nhân dân địa phương còn lưu giữ được bốn sắc phong quý của triều Nguyễn, do các vua Thành Thái, Duy Tân và Khải Định ban tặng. Những sắc phong này không chỉ là bảo vật có giá trị lịch sử, mà còn thể hiện sự ghi nhận của triều đình phong kiến đối với vị thế linh thiêng và vai trò tín ngưỡng của Bạch Y Công Chúa. Theo nội dung sắc phong và truyền tích dân gian, Bạch Y Công Chúa được cho là có công phù trợ trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh, gắn với trang sử hào hùng của dân tộc và vùng đất Thanh Hóa anh hùng.

Với những giá trị tiêu biểu đó, năm 2010, Đền thờ Bạch Y Công Chúa đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa xếp hạng là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Đây là sự khẳng định chính thức về giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh của di tích, đồng thời là cơ sở quan trọng để các cấp, các ngành và Nhân dân địa phương tiếp tục gìn giữ, bảo tồn và phát huy di sản quý báu này.

Những năm gần đây, đặc biệt sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Đền thờ Bạch Y Công Chúa tiếp tục nhận được sự quan tâm sâu sát của cấp ủy, chính quyền xã Mậu Lâm. Cùng với nguồn lực đầu tư từ Nhà nước, sự chung tay, đóng góp của Nhân dân và con em xa quê, đội ngũ cán bộ, công chức viên chức xã, các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp trên địa bàn cũng tích cực hưởng ứng, tham gia đóng góp công sức, kinh phí trong công tác tôn tạo, gìn giữ và phát huy giá trị di tích. Nhờ đó, khuôn viên đền ngày càng được chỉnh trang khang trang, cảnh quan xanh – sạch – đẹp, hài hòa giữa nét cổ kính và không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, sẵn sàng đón Nhân dân và du khách thập phương về chiêm bái.

Không chỉ mang giá trị lịch sử – văn hóa, Đền thờ Bạch Y Công Chúa còn là điểm đến tâm linh được đông đảo Nhân dân tin tưởng. Trong tâm thức dân gian, việc thành tâm dâng hương tại đền vào dịp đầu xuân được xem là mang lại sự an lành, may mắn cho gia đình. Người đến cầu an, cầu phúc; người cầu cho gia đạo ấm êm, con cháu khỏe mạnh, học hành tiến bộ; người cầu cho công việc hanh thông, làm ăn thuận lợi, lộc tài xum vầy. Bao thế hệ đã tìm về nơi đây với niềm tin chân thành rằng, khi tâm sáng – lòng thành, những điều tốt lành sẽ đến.

Mỗi độ xuân về, đặc biệt trong tháng Giêng âm lịch, lễ hội truyền thống tại Đền thờ Bạch Y Công Chúa lại được tổ chức trong không khí trang nghiêm, linh thiêng, thu hút đông đảo Nhân dân trong xã, trong tỉnh và du khách khắp mọi miền đất nước. Giữa không gian núi rừng yên bình, làn khói hương trầm quyện cùng tiếng chuông, tiếng mõ, mỗi người như được gột rửa những lo toan của năm cũ, hướng về những điều thiện lành, tốt đẹp cho năm mới.

Mùa lễ hội Xuân Bính Ngọ năm 2026, Đền thờ Bạch Y Công Chúa – xã Mậu Lâm hứa hẹn sẽ là điểm hẹn tâm linh ý nghĩa, nơi du khách không chỉ tìm về để cầu an, cầu phúc, mà còn để khám phá một di tích giàu giá trị lịch sử, cảm nhận vẻ đẹp văn hóa truyền thống và sự mến khách, nghĩa tình của con người Mậu Lâm. Đây cũng là dịp để quảng bá hình ảnh quê hương Mậu Lâm đang từng ngày đổi mới, phát triển, nhưng vẫn trân trọng và gìn giữ những giá trị cội nguồn.

Đền thờ Bạch Y Công Chúa hôm nay không chỉ là niềm tự hào của Nhân dân xã Mậu Lâm, mà còn là điểm sáng trong không gian văn hóa – tâm linh của tỉnh Thanh Hóa, góp phần làm phong phú bản đồ du lịch văn hóa xứ Thanh, mời gọi du khách thập phương tìm về, chiêm bái và cảm nhận.